
Composer , Conductor
.(1886 - 1954)
ویلهلم فورتونگلر عمدتاً به دلایل عملی به رهبری ارکستر روی آورد و در آغاز امیدوار بود بیشتر بر آهنگسازی تمرکز کند؛ با این حال، امروزه از او بهعنوان یکی از مهمترین و در عین حال بحثبرانگیزترین رهبران ارکستر قرن بیستم یاد میشود. موسیقیای که خود او نوشت و تا حدی یادآور آثار بروکنر بود، اکنون تنها توجهی گذرا برمیانگیزد؛ فورتونگلر هنرمندی واقعاً اصیل و برخوردار از بیانی شخصی بود که استعدادش را بیش از هر جا بر سکوی رهبری ارکستر نشان میداد. او اجرای موسیقی را نوعی آهنگسازیِ دوباره میدانست؛ فرایندی که طی آن، اثر آهنگساز دیگری با تزریق پررنگ ایدهها و شخصیت اجراکننده، از نو شکل میگرفت. در بدترین حالت، اجراهای فورتونگلر میتوانستند تصنعی به گوش برسند و سرشار از تغییرات ناگهانی تمپو باشند که ظاهراً هیچ توجیهی نداشتند. اما در بهترین اجراهای او ــ که در میان ضبطهای منتشرشده روی سیدی، شمارشان بهمراتب بیشتر از اجراهای ناموفق است ــ جزئیات غیرمنتظره اما روشنگری وجود داشت که ضمن ایجاد هیجان در لحظهبهلحظهٔ اجرا، ساختار معماریوار و کلان موسیقی را نیز روشن میکرد. در سالهای پایانی فعالیت فورتونگلر، پذیرش عمومی چنین رویکرد شخصی و پررنگی به اجرا رو به کاهش گذاشت. در سه دههٔ پس از مرگ او، واژههای «عینیت» و «وفاداری به متن آهنگساز» به اصول راهنمای اجرای موسیقی تبدیل شدند. با این حال، بهتدریج اصالت و نوآوری فورتونگلر بار دیگر ارزشمند شمرده شد و امروزه ضبطهای او بهطور گسترده بهعنوان جایگزینی پرشور و نیرومند برای اجراهای دقیق و محترمانه، اما تا حد زیادی مشابه و قابلجایگزینیِ موسیقی سمفونیک در روزگار ما شناخته میشوند. ارزشهای زیباییشناختی فورتونگلر عمیقاً ریشه در قرن نوزدهم داشتند. او در خانوادهای فرهیخته، روشنفکر و لیبرال پرورش یافت. پدرش باستانشناسی نامدار بود و مادرش نقاشی توانمند. این پسر بااستعداد بهجای تحصیل در مدارس معمول، بهصورت خصوصی نزد یک باستانشناس، یک مجسمهساز و یک تاریخنگار هنر و موسیقی آموزش دید. او در مونیخ، در نزدیکی طبیعت و فضاهای باز، بزرگ شد و به همین دلیل توانست علایق فکری خود را با اشتیاق به شنا، اسکی و دیگر ورزشهای فضای باز متعادل کند. با توجه به چنین پیشینهای، طبیعی بود که او به ملیگرایی آلمانی گرایش پیدا کند. البته منظور از این گرایش، ناسیونالسوسیالیسم نبود؛ هرچند رابطهٔ دوپهلو و پیچیدهٔ او با حکومت نازی بعدها باعث شد بسیاری چنین تصوری داشته باشند. فورتونگلر عمیقاً باور داشت که ژرفترین جلوههای وقار انسانی، خرد و معنویت در هنر و ادبیات آلمان تجلی یافتهاند. این باور برای او صرفاً مسئلهای زیباییشناختی بود، نه سیاسی؛ زیرا سادهدلانه معتقد بود که هنر و سیاست میتوانند و باید کاملاً از یکدیگر جدا بمانند. آرمانگرایی بلندپروازانه و غیرواقعبینانهٔ او در بخش بزرگی از دوران حکومت نازیها از او محافظت کرد، اما در عین حال، این تصور را نیز به وجود آورد که او با حکومت همکاری داشته است؛ مسئلهای که به اعتبارش لطمه زد و به حرفهٔ او در خارج از آلمان طی بیست سال پایانی زندگیاش آسیب رساند. با این همه، در دهههای پیش از آن دوران، فورتونگلر با سرعت در مسیر حرفهٔ رهبری ارکستر پیشرفت کرده و به بالاترین جایگاههای این حرفه رسیده بود. البته این موفقیت برای او بدون حسرت نبود. او از هفتسالگی آهنگسازی را آغاز کرده بود و طی ده سال بعد، آثار قابلتوجهی پدید آورد؛ از جمله یک سمفونی، اثری بزرگ برای گروه کر بر اساس شعر «نخستین شب والپورگیس» اثر گوته و چندین قطعهٔ موسیقی مجلسی. این جوان برای دستیابی به درآمدی مطمئنتر و نیز از سر اشتیاق آشکار به اجرای آثار خودش، به رهبری ارکستر روی آورد. نخستین کنسرت او در مونیخ، در بیستسالگی، شامل اجرای آداجیویی برای ارکستر بزرگ، ساختهٔ خودش، و همچنین سمفونی شمارهٔ ۹ آنتون بروکنر بود. با این حال، انگیزههای فورتونگلر صرفاً مادی نبودند؛ او صادقانه میخواست آثار دیگر آهنگسازان، بهویژه بتهوون، را نیز تفسیر و اجرا کند. از همان ابتدا، او به تمام فعالیتهای موسیقایی خود از دیدگاه یک آهنگساز مینگریست و به جنبههای روزمرهتر و فنی کار چندان توجهی نداشت. فورتونگلر پیانیستی قابلقبول بود، اما بخش اندکی از آموزش موسیقاییاش به مهارتهای اجرایی مربوط میشد. او بهطور خصوصی نزد آهنگسازانی چون یوزف راینبرگر و ماکس فون شیلینگز تحصیل کرده بود، اما اصول پایهٔ رهبری ارکستر را بهخوبی نیاموخته بود. تا پایان عمر، حرکات دست و باتون او چنان دایرهوار و مبهم بود که نوازندگان شوخی میکردند تنها راه فهمیدن زمان ضرب اول این است که باتون فورتونگلر را در امتداد دکمهٔ سوم جلیقهاش ببینند؛ مهم نبود که از آن نقطه به بعد باتون را به کدام سمت حرکت میداد! فورتونگلر با اندامی کشیده و حرکاتی دستوپاچلفتی، گردنی بسیار بلند و ظاهری که معمولاً نامرتب بود ــ مگر هنگام اجرای کنسرت ــ جلوهای کمیک داشت؛ با این حال، مسیر حرفهای خود را پیوسته و استوار پیش برد. از سال ۱۹۰۵، در مجموعهای از سالنهای اپرای شهرهای مختلف آلمان و اروپا، پلهپله پیشرفت کرد: برسلاو، زوریخ، مونیخ، استراسبورگ، لوبک و سرانجام مانهایم، جایی که در دوران جنگ جهانی اول فعالیت میکرد. او همچنین رهبری مجموعهکنسرتهایی را که پیشتر ویلم مِنگلبرگ در فرانکفورت اجرا میکرد، بر عهده گرفت و با ارکستر اپرای برلین نیز در مجموعهکنسرتهای مرتبط با ریشارد اشتراوس همکاری کرد. مرگ آرتور نیکیش، رهبر ارکستر، در سال ۱۹۲۲ دو جایگاه مهم را خالی گذاشت: رهبری ارکستر گواندهاوس لایپزیگ و ارکستر فیلارمونیک برلین. فورتونگلر هر دو سمت را به دست آورد. او شش فصل در ارکستر لایپزیگ ماند، اما پیوندش با فیلارمونیک برلین را تا پایان عمر حفظ کرد. تقریباً در همین دوره، همکاری نزدیک و طولانیمدت او با ارکستر فیلارمونیک وین نیز آغاز شد. اوایل تا میانهٔ دههٔ ۱۹۲۰ نقطهٔ عطف بزرگی در زندگی فورتونگلر بود. فعالیت گستردهاش در مقام رهبر ارکستر چنان وقتش را میگرفت که تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ فرصت نیافت اثر آهنگسازی مهمی پدید آورد. با این حال، از سال ۱۹۲۰ تا ۱۹۳۵ نزد هاینریش شنکر، نظریهپرداز تأثیرگذار موسیقی، به مطالعه پرداخت. اگرچه این مطالعات در کوتاهمدت کمک چندانی به فعالیت او بهعنوان آهنگساز نکرد، بینش عمیقتری دربارهٔ ساختارهای زیرین موسیقیای که اجرا میکرد به او بخشید. فورتونگلر در حالی که خود را عمیقاً در روش تحلیل هارمونیک شنکر غرق کرده بود، همزمان سنتی آلمانی در اجرای موسیقی را ادامه میداد که از دههٔ ۱۸۴۰ با ریشارد واگنر آغاز شده و از طریق نیکیش، سلف بلافصل او در برلین، تداوم یافته بود. بر اساس این سنت، رهبر ارکستر عملاً همکار آهنگساز به شمار میرفت و با صدها تغییر در تمپو، نحوهٔ بیان و تأکیدهای موسیقایی، به هر پارتیتور جان میبخشید؛ تغییراتی که از برداشت و درک شخصی رهبر از موسیقی سرچشمه میگرفتند. فورتونگلر بیش از هر یک از همعصرانش توانست اصول واگنری دربارهٔ تأثیر اجراکننده بر جنبهٔ دراماتیک هر عبارت موسیقایی را با دیدگاههای شنکری دربارهٔ ساختار کلی و ذاتی موسیقی درهم بیامیزد. واگنر نظریهٔ خود دربارهٔ اجرا را در واکنشی مستقیم به شیوهٔ رهبری فلیکس مندلسون مطرح کرده بود. مندلسون، آهنگساز و رهبر ارکستر، ترجیح میداد در بخشهای اصلی یک موومان، تمپویی ثابت و معمولاً سریع را حفظ کند، بر دقت و وضوح تأکید داشته باشد و اجازه دهد پارتیتور بدون رنگآمیزی بیش از اندازه از سوی اجراکننده، خود سخن بگوید. رویکرد مندلسون نیز سنت مستقلی پدید آورد که برجستهترین نمایندهاش آرتورو توسکانینی بود. طبیعی بود که منتقدان آن دوران، توسکانینی و فورتونگلر را دو رقیب بزرگ و کاملاً متضاد معرفی کنند. هر دو رهبر در محافل خصوصی از کار یکدیگر انتقاد میکردند، اما تا زمانی که مسائل سیاسی در دههٔ ۱۹۳۰ میان آنها فاصله نینداخته بود، رابطهای دوستانه و محترمانه داشتند. هنگامی که فورتونگلر در سال ۱۹۲۵ برای نخستین بار با ارکستر فیلارمونیک نیویورک ــ ارکستری که توسکانینی نیز با آن همکاری میکرد ــ به روی صحنه رفت، منتقدان نیویورکی که در آن زمان پیرامون توسکانینی نوعی «آیین عینیتگرایی» شکل داده بودند، اجراهای آزادانه و پیشبینیناپذیر فورتونگلر را بهشدت نکوهش کردند. با این حال، کنسرتها از نظر استقبال عمومی موفق بودند و از او برای اجراهای مهمان دیگری نیز دعوت شد. این همکاری در سال ۱۹۲۷ پایان یافت؛ هم بهدلیل انتقادهای مداوم منتقدان و هم بهسبب امتناع فورتونگلر ــ یا ناتوانی ناشی از رفتار نامتعارفش ــ از جلب رضایت هیئتمدیرهٔ فیلارمونیک. در سال ۱۹۳۶، خود توسکانینی پیشنهاد کرد که فورتونگلر جانشین او در مقام مدیر موسیقی فیلارمونیک نیویورک شود، اما مخالفان مداخله کردند و فورتونگلر پس از آن اجراهای اولیه در دههٔ ۱۹۲۰، دیگر هرگز در ایالات متحده ارکستری را رهبری نکرد. تا سال ۱۹۳۶، مخالفان فورتونگلر در نیویورک دلایلی جدیتر از اجرای ذهنی و شخصی او برای انتقاد داشتند. فورتونگلر خطر نازیسم را درک نکرده بود و در حالی که بسیاری از موسیقیدانان برجستهٔ دیگر، چه از سر اعتقاد اخلاقی و چه برای نجات جان خود، آلمان را ترک میکردند، او سادهدلانه باور داشت که با ماندن در سمت خود در برلین میتواند تأثیر مثبت بیشتری بگذارد. او همچنان اصرار داشت که هنر کاملاً از سیاست جداست و کشورش در آن دوران پرآشوب به کسی چون او نیاز دارد تا سنتهای بزرگ هنری آلمان را حفظ کند. به بیان دیگر، او کنسرتهای خود را نوعی برنامهٔ روحیهبخش برای غیرنظامیان آلمانی میدانست؛ برنامهای که از نظر او بهمراتب والاتر از اجراهای سرگرمکنندهای بود که سازمان خدمات متحد ایالات متحده (USO) برای نیروهای نظامی برگزار میکرد. او گفته بود: «موسیقی انسانها را به قلمروهایی میبرد که گشتاپو نمیتواند در آنجا به آنها آسیبی برساند.» چنین سخنی تنها از کسی برمیآمد که ذهن و زندگی فکری را دغدغهٔ اصلی خود میدانست. توسکانینی در سال ۱۹۳۶ پیشنهاد کرد که فورتونگلر جانشین او بهعنوان مدیر موسیقی فیلارمونیک نیویورک شود؛ اما فشارهای مخالفان در نیویورک، که یک دهه پیش نیز مانع حضور او در آمریکا شده بودند، همراه با تهدید دولت آلمان مبنی بر اینکه اگر فورتونگلر در کشوری دیگر اقامت گزیند، دیگر هرگز اجازه نخواهد داشت در سرزمین مادریاش اجرا کند، باعث شد این رهبر ارکستر پیشنهاد را رد کند. چند ماه بعد، در جشنوارهٔ سالزبورگ، همین موضوع به مشاجرهای میان فورتونگلر و توسکانینی دربارهٔ امکان جدایی هنر از سیاست انجامید. رهبر ارکستر ایتالیایی که در آن زمان به چهرهای برجسته در مخالفت با فاشیسم تبدیل شده بود، اعلام کرد که فورتونگلر با ماندن در آلمان و تلاش برای جلب رضایت مقامات، عملاً تفاوتی با یک نازی ندارد. این سخنان به گسست همیشگی رابطهٔ او با همتای آلمانیاش انجامید. تردید و دودلی دهسالهٔ فورتونگلر دربارهٔ چگونگی مواجهه با فاشیسم آلمان را میتوان به نقصی در شخصیت او نسبت داد که ارتباطی با سیاست نداشت. او در سراسر زندگیاش گرفتار طبیعت مردد و نوسانپذیر خود بود. این ویژگی تا اندازهای باعث میشد اجراهایش خودبهخود حالتی بداههپردازانه پیدا کنند، زیرا بسیاری از مسائل در تمرینها به نتیجهٔ قطعی نمیرسیدند. گاهی نیز او تلاشی برای روشنکردن خواستههایش برای ارکستر نمیکرد. توضیحاتش میتوانست به اندازهٔ حرکات دست و باتونش مبهم باشد. گرگور پیاتیگورسکی، نوازندهٔ ویولنسل که پیش از تبدیلشدن به تکنوازی برجسته، نوازندهٔ اصلی ویولنسل ارکستر فیلارمونیک برلین بود، در خاطرات خود توصیفی از یکی از تمرینهای فورتونگلر آورده است: «فورتونگلر پس از آنکه بارها از ارکستر خواهش کرد، گفت: “آقایان، این عبارت باید... باید... باید... خودتان میدانید منظورم چیست... لطفاً دوباره امتحان کنید... لطفاً...”»