
Conductor
.(1867 - 1957)
Arturo Toscanini
بیوگرافی
آرتورو توسکانینی، یکی از بزرگترین رهبران ارکستر اپرا و کنسرت در تمام دورانها، در سطح بینالمللی بهخاطر قاطعیت و سبک رهبریاش شهرت داشت؛ ویژگیهایی که اجراهای او را به کمالی کمنظیر میرساندند. از آغاز قرن بیستم تا زمان بازنشستگیاش در دههٔ ۱۹۵۰، او برجستهترین رهبر ارکستر جهان به شمار میرفت و تنها رقیب همتراز و دیرینهاش ویلهلم فورتونگلر بود. توسکانینی در سال ۱۸۶۷ در پارما، ایتالیا، به دنیا آمد و در نهسالگی تحصیل موسیقی را در کنسرواتوار پارما آغاز کرد. او در آنجا ویولنسل و آهنگسازی آموخت. در سال ۱۸۸۵، در ۱۸سالگی، با کسب بالاترین افتخارات در نوازندگی ویولنسل از کنسرواتوار فارغالتحصیل شد. تنها یک سال بعد، دعوتنامهای دریافت کرد تا با گروه اپرای ایتالیا در ریو دو ژانیرو بنوازد. در شبی که اپرای آیدا اجرا میشد، واکنش خصمانهٔ تماشاگران رهبر ارکستر را وادار کرد صحنه را ترک کند. با وجود تجربهٔ اندک توسکانینی در رهبری، از او خواستند جای رهبر را بگیرد. این یکی از آن لحظههای سرنوشتسازی بود که شاید تنها یک بار در زندگی رخ دهد: نوازندهٔ ویولنسل اپرا را از حفظ رهبری کرد و تواناییای را به نمایش گذاشت که در هفت دههٔ بعدی فعالیت حرفهایاش به کار او آمد. اجرا با تشویق ایستادهٔ تماشاگران روبهرو شد و از او خواستند تا پایان فصل در مقام رهبر ارکستر باقی بماند. از همان روز، مسیر حرفهای توسکانینی مشخص شد. او هرچند برای اجرای نخست اپرای اتللو اثر وردی، زیر نظر خود آهنگساز، دوباره به جایگاه نوازندهٔ ویولنسل بازگشت، اما خیلی زود بهخاطر کمالگرایی سختگیرانهاش در مقام رهبر ارکستر شهرت یافت. در دههٔ پایانی قرن نوزدهم، رهبری ارکستر در اجراهای نخست اپراهای لا بوهم اثر پوچینی و دلقکها اثر لئونکاوالو را نیز بر عهده داشت. او به مشهورترین رهبر جوان ارکستر در ایتالیا تبدیل شد و در اپراخانههای رم، میلان و تورین چهرهای محوری بود. از سال ۱۸۹۸ نیز رهبری اصلی تئاتر لا اسکالا را بر عهده گرفت. با وجود این حجم از فعالیت در اپراخانهها، توسکانینی نخستین کنسرت ارکسترال خود را تا سال ۱۸۹۶ رهبری نکرد. برنامهٔ آن کنسرت شامل نخستین اجرای ایتالیایی اوورتور تراژیک اثر برامس، در کنار آثاری از شوبرت، چایکوفسکی و واگنر بود. آنچه کار توسکانینی را متمایز میکرد، کمالگرایی او و پایبندی آشکارش به اجرای دقیق آن چیزی بود که در پارتیتور نوشته شده بود. تجربهٔ حضور در جایگاه رهبر ارکستر اپرا باعث شده بود از افراطکاریهایی که در نوازندگی دیگران و نیز در شیوهٔ رهبری همعصرانش میدید و میشنید، بیزار شود. او از خودنمایی و زیادهرویای که به نظرش ویژگی بارز اجراها شده بود، بهشدت ناخشنود بود؛ همان گرایشی که در آن رهبران و نوازندگان چنان در صدای خود غرق میشدند که ظرافتها و دقت مورد تأکید آهنگسازان را نادیده میگرفتند. از این نظر، توسکانینی به یوهانس برامس شباهت داشت. هر دو خود را کلاسیکگرایانی متعهد در عصری میدانستند که به افراطهای رمانتیک گرایش داشت، و هر یک باور داشت که باید در برابر بدترین جلوههای این افراطها ایستادگی کند. توسکانینی بهشدت سنتشکن، سختگیر و سرسخت بود و به «سنتها» اعتنایی نداشت؛ از نظر او، این سنتها چیزی جز عادتهای نادرستِ بهجامانده از اجرای قبلی نبودند. موسیقیدانانی که زیر نظر او کار کرده بودند، به یاد میآوردند که توسکانینی با هر اجرا چنان برخورد میکرد که گویی آن اثر برای نخستین بار در تاریخ اجرا میشود. این رویکرد، همراه با بیصبری او در برابر آنچه تنبلی نوازندگان میدانست، به اجراهایی زیر نظر او منجر میشد که از وضوح، دقت و تیزبینی شگفتانگیزی برخوردار بودند؛ چه در آواز خوانندگان و چه در نوازندگی اعضای ارکستر. از بسیاری جهات، همانطور که میراث ضبطشدهاش نشان میدهد، توسکانینی پیشگام دوردست جنبش معاصر اجرای آگاهانه از نظر تاریخی بود؛ بهویژه در برخوردش با آثار هایدن، موتسارت، بتهوون و برامس. بااینحال، روش او در اجرای موسیقی آهنگسازان پسارمانتیک، از جمله اِلگار و دبوسی، نیز نتیجهبخش بود. در آغاز قرن بیستم، شهرت توسکانینی از مرزهای اروپا فراتر رفته بود. او در سال ۱۹۰۸ دعوت به همکاری با اپرای متروپولیتن نیویورک را پذیرفت و تا سال ۱۹۱۵ در آنجا فعالیت کرد. همین همکاری و شهرتی که بهواسطهٔ تسلط موشکافانه بر پارتیتورها ــ که همگی را از حفظ رهبری میکرد ــ و کمالگرایی همراه با خلقوخوی انفجاریاش به دست آورده بود، زمینههای شکلگیری شیفتگی گسترده به توسکانینی در ایالات متحده را فراهم کرد. او در جایگاه رهبری، از ستایش گستردهٔ مطبوعات برخوردار بود. حرکات پرشور و حالت چهرهاش، همراه با حرکات بیانگر دستها، او را به شخصیتی شناختهشده تبدیل کرده بود؛ هرچند در واقع، بخش عمدهای از ارتباط و کنترل خود را از طریق نگاهش اعمال میکرد. او از پیش به وفاداری به پارتیتور چاپشده شهرت داشت و با توجه سختگیرانه به سرعتها و رنگآمیزی صوتی، این ویژگی را بیش از پیش تقویت کرد. اجراهای توسکانینی به دقتی خارقالعاده و نوازندگیای شفاف، چابک و تمیز شناخته میشدند؛ حتی زمانی که شمار نوازندگان بسیار زیاد بود و اثر مورد اجرا ابعادی عظیم داشت، مانند سمفونی شمارهٔ ۹ بتهوون که در نخستین کنسرت او در نیویورک اجرا شد. بااینحال، در دوران حضورش در نیویورک، زندگی شخصی توسکانینی مسیر حرفهایاش را مختل کرد. او موسیقیدانی درخشان و پرشور بود و شور و اشتیاقش به موسیقی محدود نمیشد؛ روابطی با زنانی داشت که خارج از چارچوب ازدواجش بودند. در دورهٔ فعالیتش در متروپولیتن، با جرالدین فارار، یکی از مشهورترین خوانندگان زمان خود، وارد رابطه شد. این اتفاق در دورانی رخ میداد که ایالات متحده، کشوری عمدتاً پروتستان با نوعی احساس عمیق حقارت فرهنگی، بهاندازهٔ هر کشور صنعتی دیگری در جهان پیوریتن و سختگیر بود. حتی در محافل نسبتاً فرهیختهٔ دنیای اپرای نیویورک نیز پذیرفتن چنین رابطهای از سوی عموم غیرقابلتحمل بود. توسکانینی ناچار شد از سمت خود کنارهگیری کند و برنامهٔ بازگشتش به ایتالیا را جلو بیندازد. این تغییر برنامه، به شکلی خوشاقبالانه، جان او را نجات داد: او چند هفته زودتر از موعد مقرر به ایتالیا بازگشت. بلیت سفر اصلیاش برای ماه مه با کشتی لوزیتانیا رزرو شده بود؛ همان کشتی که در سفری که قرار بود او نیز در آن حضور داشته باشد، هدف اژدر یک زیردریایی آلمانی قرار گرفت و غرق شد. از حدود ۱۹۰۰ سرنشین آن، بیش از ۱۰۰۰ نفر جان باختند. توسکانینی به ایتالیا بازگشت و در طول جنگ، فعالیت رهبریاش را به گروههای موسیقی نظامی و اجراهای خیریه محدود کرد. اما با پایان جنگ، مدیریت موسیقی لا اسکالا را بر عهده گرفت؛ اپراخانهای که در دوران جنگ روزگار بسیار دشواری را پشت سر گذاشته بود. او نقش مهمی در احیای این نهاد و بازگرداندن آن به جایگاه بینالمللیاش ایفا کرد و تا پایان دههٔ ۱۹۲۰ مدیر موسیقی آن باقی ماند. در همین دوره، دعوت نیویورک فیلارمونیک برای رهبری مهمان را نیز پذیرفت. او در سال ۱۹۲۹ این ارکستر را در نخستین تور اروپاییاش همراهی کرد؛ توری که با استقبال بسیار مثبت مخاطبان و منتقدان روبهرو شد. بلافاصله پس از آن، سمت رهبر اصلی ارکستر را پذیرفت. تا آن زمان، توسکانینی عمدتاً بهعنوان رهبر اپرا شناخته میشد، اما با انتصابش در نیویورک فیلارمونیک، تمرکز فعالیتش بهطور قاطع به سالن کنسرت منتقل شد. او برنامهای فشرده از اجراها را در آمریکای شمالی و جنوبی و اروپا دنبال میکرد. بااینحال، جایگاهش در ایتالیای زادگاهش بهدلیل مخالفت شدید با بنیتو موسولینی و رژیم فاشیستی او آسیب دید. در حادثهای بدنام، گروهی از اوباش طرفدار حکومت به او حمله کردند و به صورتش ضربه زدند؛ دلیل حملهاش این بود که از اجرای سرود حزب حاکم خودداری کرده بود. دیدگاههای سیاسی توسکانینی متمایل به چپ میانه بود و او نهتنها نمایشهای تبلیغاتی، بلکه سیاستهای فاشیستی «ایل دوچه» را نیز تحمل نمیکرد. ابراز علنی انزجار او از دیکتاتور ایتالیا ــ که بعدها در تحقیر آدولف هیتلر، صدراعظم آلمان، نیز نمود یافت ــ از او قهرمانی برای دهها میلیون نفر ساخت که لزوماً علاقهمند به موسیقی نبودند. این موضع همچنین او را در مسیر تقابل با تنها رهبر ارکستر دیگری قرار داد که واقعاً همتراز او به شمار میرفت: ویلهلم فورتونگلر آلمانی. توسکانینی به همکاری منظم با ارکسترها و نهادهای موسیقی در پاریس، وین، سالزبورگ، استکهلم و لاهه ادامه داد. او همچنین در آلمانِ نسبتاً لیبرالِ جمهوری وایمار در سال ۱۹۳۰، به نخستین رهبر ارکستری تبدیل شد که بیرون از سنت اتریشی ـ آلمانی میآمد و در بایرویت رهبری میکرد. توسکانینی در سال ۱۹۳۶، در ۶۹سالگی، از سمت خود در نیویورک فیلارمونیک کنارهگیری کرد. او از برنامهٔ کاری سنگین ارکستر، که اجرای سه کنسرت در هفته به مدت پنج ماه از سال را الزامی میکرد، و نیز از دشواریهای مکرر مدیریت ارکستر خسته شده بود. بااینحال، در جایگاه رهبری نشانی از خستگی در او دیده نمیشد. برای آخرین کنسرتش در آوریل ۱۹۳۶، پلیس ناچار شد برای کنترل جمعیتی وارد عمل شود که با اشتیاق فراوان گیشهٔ تالار کارنگی را برای بهدستآوردن بلیتهای ایستاده محاصره کرده بودند. این شور و هیجان قابلدرک بود. توسکانینی طی ده سال همکاری با فیلارمونیک، ارکستر را متحول کرده بود و سطح نوازندگی و دقت آن را به جایگاهی رسانده بود که پیشتر در هیچ ارکستر آمریکایی دیده نشده بود. رویکردهای موسیقایی او نیز چنان در هویت صوتی ارکستر ریشه دوانده بودند که هنوز در قرن بیستویکم بخشی از ویژگیهای آن به شمار میروند. او دربارهٔ انتخاب جانشین خود نظرهای مهمی داشت و نخستین پیشنهادش ویلهلم فورتونگلر بود؛ رهبری که در جهان آلمانیزبان شهرتی همسنگ توسکانینی داشت. فورتونگلر شخصیتی بسیار برجسته، اما در عین حال بحثبرانگیز بود؛ زیرا در مواجهه با تحولات سیاسی کشورش، رویکردی درست در نقطهٔ مقابل توسکانینی در پیش گرفته بود. توسکانینی با به قدرت رسیدن موسولینی، عملاً خود را از ایتالیای زادگاهش تبعید کرده بود؛ اما فورتونگلر، با آنکه بههیچوجه هوادار نازیها نبود، تصمیم گرفت پس از استقرار رژیم نازی در آلمان بماند تا تا حد امکان از موسیقی محافظت کند و بهویژه مانع تبدیل ارکستر فیلارمونیک برلین ــ و بعدها ارکستر فیلارمونیک وین ــ به ابزار تبلیغاتی رژیم شود. موضع فورتونگلر بر اصولی استوار بود، اما حضور او بهعنوان چهرهای برجسته در موسیقی آلمان نازی، انتصابش به رهبری یک ارکستر بزرگ آمریکایی در سال ۱۹۳۶ را ناممکن میکرد. در همین حال، با ادامهٔ جستوجوی فیلارمونیک برای یافتن رهبر جدید، توسکانینی به ایتالیا بازگشت؛ جایی که عملاً از عرصهٔ سیاسی کنار گذاشته شده بود. با گسترش فاشیسم در سراسر قاره، فرصتهای کاری او بهسرعت کاهش مییافت. افزون بر ایتالیا، دیگر در آلمان نیز تعهدی برای اجرا نمیپذیرفت. با آغاز پیشروی سیاسی و نظامی نازیها در اروپا، کشورهای بیشتری را از فهرست محلهایی که حاضر به فعالیت در آنها بود حذف کرد و بهزودی، ایتالیا نیز به مکانی غیرقابلتحمل برای او تبدیل میشد...


